Bakıda 30 sentyabr – 2 oktyabr tarixlərində keçirilən VI Azərbaycan Beynəlxalq Müdafiə Sərgisi ADEX 2026 Azərbaycanın fəal hərbi əməliyyatlar mərhələsindən sonra Silahlı Qüvvələrinin inkişafına necə yanaşdığını göstərən mühüm platformaya çevrildi. Sərginin miqyası – 30 ölkədən 277 şirkət və təşkilatın, 14 milli pavilyonun və çoxsaylı xarici hərbi nümayəndə heyətlərinin iştirakı – özü də əhəmiyyətli göstəricidir. Lakin daha mühüm məqam Bakı ilə beynəlxalq silah və müdafiə sənayesi şirkətləri arasında əməkdaşlığın məzmununun dəyişməsidir.

ADEX 2026-nı artıq yalnız dövlətlərin potensial alıcılara silah sistemlərini nümayiş etdirdiyi və ya növbəti silah tədarükü üçün seçim apardığı sərgi kimi qiymətləndirmək çətindir. 2020-ci il müharibəsi və sonrakı hərbi əməliyyatlardan sonra Azərbaycan öz silahlı qüvvələrinin inkişaf modelinə yenidən baxmaq imkanı əldə edib. İndi əsas məsələ yalnız hansı silahın alınması deyil, növbəti nəsil münaqişələrdə texnoloji üstünlüyün necə təmin edilməsidir.

Məhz buna görə ADEX 2026-da pilotsuz sistemlər, dövrələyici sursatlar, radioelektron mübarizə vasitələri, pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı sistemlər, kəşfiyyat texnologiyaları, süni intellekt və avtonom platformalar xüsusi yer tutdu. Bu, müasir müharibənin xarakterinin dəyişməsini əks etdirir.

Ukrayna müharibəsi və digər münaqişələrin təcrübəsi göstərdi ki, bahalı və yüksək texnologiyalı platformaların mövcudluğu özlüyündə hərbi üstünlüyə zəmanət vermir. Həlledici amillərdən biri hədəfin mümkün qədər tez aşkarlanması, əldə edilən məlumatın ötürülməsi, qərarın qəbul edilməsi və zərbənin vahid kəşfiyyat-zərbə konturu çərçivəsində həyata keçirilməsidir.

Bu nəticə Azərbaycan üçün xüsusilə əhəmiyyətlidir. Bakı artıq PUA-ların və yüksək dəqiqlikli silah sistemlərinin tətbiqi sahəsində əhəmiyyətli təcrübə əldə edib. Növbəti mərhələ ayrı-ayrı pilotsuz sistemlərin istifadəsindən vahid inteqrasiya olunmuş sistemə keçiddir. Belə bir sistemdə pilotsuz uçuş aparatları, yerüstü robotlar, radioelektron mübarizə vasitələri, radarlar, komanda-idarəetmə sistemləri və yüksək dəqiqlikli silahlar vahid kompleks kimi fəaliyyət göstərir.

Məhz bu yanaşma sərgidə Azərbaycanın yeni yerli müdafiə sənayesi məhsullarının – dövrələyici sursatlardan pilotsuz yerüstü platformalara və PUA-lara qarşı mübarizə sistemlərinədək – nümayiş etdirilməsini şərtləndirir. Bu sistemlərin əhəmiyyəti yalnız onların konkret taktiki və texniki xüsusiyyətləri ilə məhdudlaşmır. Əsas məsələ Bakının öz hərbi-texnoloji zəncirini formalaşdırmaq cəhdidir.

Türkiyə əsas mərkəz olaraq qalır, lakin artıq yeganə mərkəz deyil

Bu strategiyanın ən aydın elementlərindən biri Türkiyə ilə hərbi-sənaye əməkdaşlığının inkişafıdır. Baykar, ASELSAN, Roketsan, Turkish Aerospace Industries və Türkiyənin digər aparıcı müdafiə sənayesi şirkətlərinin ADEX 2026-da geniş iştirakı göstərir ki, Türkiyə istiqaməti Azərbaycanın müdafiə sənayesinin modernləşdirilməsinin əsas sütunlarından birinə çevrilir.

Xüsusilə diqqətçəkən məqam 14 ədəd Hürkuş-II təlim-məşq təyyarəsinin tədarükü ilə bağlı müqavilənin imzalanması oldu. Lakin ayrı-ayrı hərbi texnikanın tədarükündən daha əhəmiyyətli məqam istehsalın inkişafını və texnoloji əməkdaşlığın genişləndirilməsini nəzərdə tutan razılaşmalardır.

Əgər əvvəllər münasibətlər modeli əsasən “Türkiyə istehsal edir – Azərbaycan əldə edir” prinsipi üzərində qurulurdusa, indi bu yanaşma tədricən “birgə işlənmə – lokallaşdırma – istehsal – inteqrasiya” modelinə çevrilir. Bu, prinsipial əhəmiyyət daşıyan keçiddir.

Azərbaycan artıq yalnız hazır məhsul əldə etməkdə deyil, həm də texnologiyalara çıxış, mütəxəssislərin hazırlanması, birgə tədqiqatların aparılması və ölkə daxilində istehsal imkanlarının yaradılmasında maraqlıdır. Beləliklə, hərbi-texniki əməkdaşlığın məqsədi ayrı-ayrı silah sistemlərinin alınmasından daha geniş çərçivəyə keçir və milli müdafiə sənayesinin texnoloji imkanlarının dərinləşdirilməsini nəzərdə tutur.

“ASELSAN”-ın Azərbaycanda zavodunun yaradılması ilə bağlı razılaşma bunun göstərici nümunəsidir. Belə layihələr tam şəkildə həyata keçirilərsə, Bakı hazır məhsulların idxalından asılılığını azaltmaqla yanaşı, tədricən regionda müdafiə sənayesi üzrə istehsal və texnoloji əməkdaşlıq mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər.

Bununla belə, Türkiyə istiqamətinin güclənməsini Azərbaycanın digər hərbi-texniki tərəfdaşlardan imtina etməsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Əksinə, ADEX 2026 bunun əksini göstərdi.

Bakı bir təchizatçı seçmir – texnoloji mənbələri şaxələndirir

Bir sərgi məkanında ABŞ, Türkiyə, İsrail, Çin, Avropa ölkələri, Pakistan və Rusiyanın müdafiə sənayesi şirkətləri təmsil olunurdu. Bu mənzərə Azərbaycanın hərbi-texniki siyasətində çoxşaxəli yanaşmanın formalaşdığını göstərir. Bakı müxtəlif ölkələrin texnologiyalarına çıxışı saxlamaqla həm seçim imkanlarını genişləndirir, həm də müdafiə sənayesinin inkişafında hər hansı bir xarici mənbədən həddindən artıq asılılığın qarşısını almağa çalışır.

Bu, Azərbaycanın müasir müdafiə siyasətinin əsas xüsusiyyətlərindən birini əks etdirir: Bakı bir təchizatçını tamamilə digəri ilə əvəz etməyə çalışmır. Əsas məqsəd hər hansı bir hərbi-texnoloji güc mərkəzindən asılılığı azaltmaq, müxtəlif texnologiya və istehsalçılara çıxışı qorumaq və müdafiə sənayesinin inkişafında daha geniş seçim imkanları yaratmaqdır.

Bu kontekstdə ABŞ şirkətlərinin iştirakı xüsusilə diqqət çəkir. Northrop Grumman və Lockheed Martin kimi şirkətlərin ADEX-də təmsil olunması ayrı-ayrı müdafiə sistemlərinin marketinqi çərçivəsindən daha geniş məna daşıyır. ABŞ şirkətlərinin iştirakı Vaşinqtonla Bakı arasında hərbi-texniki dialoq üçün imkanların genişləndiyini göstərir.

Bu proses Türkiyə, İsrail və Çin istiqamətlərinin də paralel olaraq gücləndiyi bir şəraitdə baş verir. Beləliklə, ADEX 2026 Azərbaycanın müxtəlif texnoloji və müdafiə sənayesi mərkəzləri ilə eyni vaxtda əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirdiyini göstərən platformaya çevrilir.

Beləliklə, Azərbaycan faktiki olaraq çoxsəviyyəli texnoloji tərəfdaşlıq sistemi formalaşdırır:

• Türkiyə PUA-lar, raket sistemləri, aviasiya, elektronika və müdafiə sənayesi sahələrində sürətlə inkişaf edən texnoloji ekosistemə çıxış imkanı yaradır.
• İsrail PUA-lar, kəşfiyyat, hava hücumundan müdafiə, radiolokasiya və yüksək dəqiqlikli sistemlər sahəsində mühüm texnologiya mənbəyi olaraq qalır.
• ABŞ daha mürəkkəb texnoloji həllərə və müdafiə sahəsində yeni əməkdaşlıq formatlarına çıxış imkanlarını genişləndirə bilər.
• Çin aviasiya, raket sistemləri, pilotsuz platformalar və hava hücumundan müdafiə texnologiyaları üzrə alternativ mənbə rolunu oynayır.
• Rusiya fundamental şəkildə dəyişmiş geosiyasi şəraitə baxmayaraq, Azərbaycanın hərbi-texniki məkanında müəyyən iştirakını qoruyur.

Nəticədə Bakı müxtəlif texnoloji standartları müqayisə etmək və konkret həlləri yalnız təchizatçı ölkənin siyasi mənsubiyyətinə görə deyil, onların texnoloji imkanlarına və Azərbaycanın müdafiə ehtiyaclarına uyğunluğuna əsasən qiymətləndirmək imkanı əldə edir.

J-10CE və Hürkuş-II: inkişafın iki fərqli modeli

Sərgidə nümayiş etdirilən iki aviasiya istiqamətinin müqayisəsi xüsusilə diqqətəlayiqdir. Bir tərəfdən, Çin Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinin rənglərinə boyanmış J-10CE qırıcısının tam ölçülü maketini təqdim etdi. Digər tərəfdən isə Türkiyə Azərbaycanla Hürkuş-II təlim-məşq təyyarələrinin tədarükünə dair real müqavilə imzaladı.

Bu iki nümunə potensial təkliflə artıq formalaşmış əməkdaşlıq modeli arasındakı fərqi göstərir. J-10CE-nin nümayişi Çinin Azərbaycan bazarına təklifini və mümkün gələcək əməkdaşlıq istiqamətini göstərirsə, Hürkuş-II üzrə müqavilə artıq konkret tədarük və institusional əməkdaşlıq çərçivəsinin formalaşdığını nümayiş etdirir.

J-10CE Çinin Azərbaycanı öz hərbi aviasiyası üçün potensial bazar kimi nəzərdən keçirdiyini və ənənəvi olaraq Rusiya və Qərb təchizatçılarının üstünlük təşkil etdiyi seqmentə daxil olmağa çalışdığını göstərir. Lakin maketin nümayiş etdirilməsi hələ Bakının qərar qəbul etdiyi anlamına gəlmir.

Hürkuş-II ilə bağlı vəziyyət isə fərqlidir. Burada artıq Türkiyə-Azərbaycan hərbi-texniki əməkdaşlığının institusional xarakter almış sistemi mövcuddur. Bu fərq Azərbaycanın müdafiə bazarının gələcək inkişafını anlamaq baxımından vacibdir. ADEX-in strukturu göstərir ki, Bakı yeni təchizatçıların üzünə qapıları bağlamır, lakin ən dərin əməkdaşlıq formalarını yalnız silah deyil, həm də texnoloji kooperasiya təklif edə bilən tərəfdaş əldə edir.

Alıcıdan istehsalçıya

ADEX 2026-nın ən mühüm tendensiyası Azərbaycanın statusunun tədricən dəyişməsidir. Ötən onilliklər ərzində Bakı silah idxalına əhəmiyyətli vəsait yatırıb. Bu, xüsusilə pilotsuz sistemlər, artilleriya, hava hücumundan müdafiə və yüksək dəqiqlikli silahlar sahəsində Silahlı Qüvvələrin sürətli modernləşdirilməsinə imkan verib. Lakin idxalın fundamental məhdudiyyəti ondan ibarətdir ki, istehsalçıdan asılılıq yaradır.

Bu səbəbdən növbəti məntiqli mərhələ lokallaşdırmadır. Məhz bu istiqamətdə Azərbaycanın öz PUA-ları, dövrələyici sursatları, yerüstü robotlaşdırılmış sistemləri, dronlarla mübarizə vasitələri və digər işlənmələri meydana çıxır. Bu siyasət ardıcıl şəkildə davam etdirilərsə, Azərbaycan “müasir texnologiyaları idxal etmək” modelindən “texnologiyaları uyğunlaşdırmaq, istehsal etmək və ixrac etmək” modelinə keçə bilər. Bu isə potensial olaraq ölkənin regiondakı rolunu da dəyişir.

Azərbaycan Türkiyə, Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Xəzər regionu arasında yerləşən coğrafi üstünlüyə malikdir. İnkişaf etmiş müdafiə sənayesi formalaşdığı təqdirdə ölkə tədricən yalnız istehlakçı deyil, həm də region dövlətləri üçün müəyyən silah kateqoriyalarının təchizatçısına çevrilə bilər.

Əsas çağırış istehsal deyil, texnoloji dərinlikdir

Lakin burada ciddi məhdudiyyət də mövcuddur. İstehsal olunan məhsulların çeşidinin çoxluğu hələ tam formalaşmış müdafiə sənayesi ekosisteminin mövcudluğu demək deyil.

Müasir müdafiə sənayesi yalnız yığım istehsal güclərini deyil, həm də öz element bazasını, mikroelektronikanı, proqram təminatını, sensorları, rabitə sistemlərini, mühərrikləri, materialları, süni intellekt alqoritmlərini və elmi-tədqiqat infrastrukturunu tələb edir.

Bu səbəbdən Azərbaycan üçün növbəti mərhələnin prinsipial sualı lokallaşdırmanın nə dərəcədə dərin olacağıdır. Əgər söhbət əsasən idxal olunan komponentlərin yığılmasından gedirsə, xarici təchizatçılardan asılılıq qalır. Əgər ölkə tədricən əsas komponentlərin, proqram təminatının, idarəetmə və sensor sistemlərinin işlənib hazırlanmasını ölkə daxilinə keçirə bilsə, o zaman real hərbi-texnoloji muxtariyyətdən danışmaq mümkün olacaq. ADEX 2026 Bakının məhz bu istiqamətdə hərəkət etdiyini göstərir. Lakin bu siyasətin yekun nəticələri ölkənin yalnız istehsala deyil, həm də elmi tədqiqatlara, təhsilə və mühəndis kadrlarının hazırlanmasına investisiya qoymaq qabiliyyətindən asılı olacaq.